Hiç düşündünüz mü? Neden her sabah aynı şeyleri yapıyorum diye? Bazen yanlış olduğunu bildiğiniz bir şeyi bırakamıyor olmanız gibi. Sigaranın zararlı olduğunu, sigaranın çöpünün doğaya ne kadar zararlı olduğunu bilen biri bile halen içmeye devam ediyorsa o zaman onun bu zararları bildiğini nereden anlayacağız? Buna benzer düşünceleri sadece ben değil pek çok kişi de muhakkak düşünmüştür. Dostoyevski ve Mevlana bu kişilerden bazıları sayılabilir.
Dostoyevski’nin dediğine göre “İnsan alışkanlıklarının tutsağıdır.”. Buradan anlaşılacağı gibi insanın bazen kendi içindeki isteme duygusunu dengeleyemediğini ve sürekli o alışkanlığın olmasının onu rahatlatacağına inanmasıdır. Ancak bunun ters mantığı da geçerlidir. Mesela yazarın “Yeraltından Notlar” adlı eserinde yeraltı adamının bir subaydan intikam almak için ona çarpması gerektiğini söylemektedir, kendisi. Buna karşın kendisi onu her fırsatta görmesine rağmen hep ona yol vermektedir, kendi alışkanlığından dolayı. Tembel birisinin basit bir işi bile sürekli sonraya ertelemesindeki alışkanlık mantığıyla benzerdir, bu durum. Dostoyevski burada insanın alışkanlıklarının ne gibi etkileri olduğunu metaforik olarak göstermektedir. Dostoyevski gibi Montaiqne de bunu bir denemesinde anlatmaktadır. Buysa bir kadının bir danayı kucağına almayı alışkanlık haline getirmesi ve bunu dana büyüdüğünde dahi devam ettirebildiğini kitabında anlatmaktadır, Montaiqne. İkisinin görüşünü özetlediğimiz zaman aslında alışkanlıkların nasıl bir “gizli” hastalık olabileceğini anlamak zor olmasa gerekir. Açıkçası bende bu görüşe katılıyorum. Çünkü insanlar genel anlamda her zaman en rahat nasıl yaşayabilirim derdindedir. Bu yüzdendir ki bazı insanların rahatlamak amacıyla içtiği alkol, sigara ya da oynadığı kumar onu nasıl içten içe bir kene misali tükettiğini anlayamayabilir. Elbette bazılarının böyle alışkanlıkları dışında faydalı olan alışkanlıkları da olabilir ama bunlar alışkanlıkların bulaşmasındaki temel nedeni komple silemeyebilir ve insan yeterince güçlü değilse onlardan asla kurtulamayabilir.
Mevlana’ya göreyse “İnsan her sabah yeniden doğar; bugün ne yaptıysa odur.”. Öncelikle şunu söylemeliyim bir noktada Mevlana’nın haklı olduğunu kanaatindeyim. Montaiqne’nin “Denemeler”inde geçen “Dünya durmak bilmez bir salıncaktır” ifadesinden de hayatın inişli çıkışlı olduğu gerçeği de Mevlana’nın “O gün ne yaptıysak odur” ifadesini destekler niteliktedir. Lakin, bu konuya bir de insanın kendisine, duygularının derinine inip bakmak, incelemek gerekir(bence). Eğer bir insan gününü yeteri kadar faydalı işler yapabilecek şekilde geçirebildiğinde o gün onun için karlı sayılır. Yalnız insan bu faydalı olanlara yeteri kadar vakit ayırmadığı sadece eğlence ve rahatlama mantığında günü geçirirse kendi açısından gizli bir hata yapmış olabilir. Çünkü Arthur Schopenhauer’ın kastettiği “istenç” kavramı burada geçmektedir. Yani, canlıların bir şeyi yapmalarının temelinde bir istek olması. Buradan hareketle o gün eğlence için yaptığı şeye insan içinde bir istenç duyabilir ve buna göre istemsizce ilerleyebilir. Bu yönden insanın içindeki bu alışkanlık olmaya başlamış eğlenceyi reddedip yerine faydalı işler koyabilmesi için ancak kendi isteklerine karşı koymasıyla mümkün olabilmektedir. Schopenhauer’ın bahsettiği bu kurtuluş yolunu günümüz insanın uygulayabilmesi için çokça çaba sarf etmesi gerekir ki her insanda bunu reddedebilecek bir kuvvet bulunamayabilir. Bu yüzden Mevlana’nın ifadesi geçerliliğini maalesef yitirebilmektedir, bana göre.
Özetleyecek olursam, Dostoyevski’nin alışkanlıklar üzerine söylediğiyle Mevala’nınki bağlantılı olmasına rağmen insanın bunu yapabilmesi için önce kendi isteklerinin farkında olması, bunları değiştirmeye yönelik çaba sarf etmesi gerekir. Ama neticede göstermiş olduğu bu çaba muhakkak kendi için yeni bir kazanım sağlayabilir. Böylece Dostoyevski’nin düşüncesindeki dezavantaj, bir avantaja dönüşür, insan kendini daha faydalı hissedebilir ve neyin sinsi bir kene olduğunu anlayabilir.
Tuna Orhun KABUL
